مساجد تاریخی استان سمنان
مسجد تاریخانه دامغان :
مسجد تاریخانه در دامغان واقع شده است و یكی از با عظمت ترین مسجد های این
منطقه به شمار می رود . این بنا به دلیل سبك خاص معماری آن كه تلفیق سبك
اسلامی - ساسانی است ، از اهمیت زیادی برخوردار بوده و آن را متعلق به سال
های قبل از 200 هجری قمری می دانند . احتمالاً تاریخانه در زمان تسلط
اعراب بر ایران ، آتشكده یا معبدی مذهبی بوده كه بعدها به مسجد تبدیل شده
است . بنای مسجد تاریخانه كهن ترین و قدیمی ترین بنای اسلامی است كه تا
كنون در این منطقه پا برجا بوده است .
مسجد امام :
مسجد امام در مركز شهر سمنان واقع شده و یكی از مهمترین بناهای تاریخی و
قابل اهمیت سمنان است كه معماری آن ار هر حیث شایان تحسین و تمجید می باشد
. در ایوان غربی مسجد تاریخ ختم بنا كه سال 1342 هجری قمری می باشد ، ذكر
شده است . این مسجد دارای گچبریها و كاشیكاریهای بسیار زیبایی است . این
بنا تحت شماره 394 جزو آثار ملی به ثبت رسیده است .
مسجد جامع سمنان :
مسجد جامع سمنان را می توان در زمره كهن ترین و قدیمی ترین آثار اسلامی
شهر سمنان به شمار آورد كه با توجه به گمانه زنیها و حفاریهای اخیر در قرن
اول هجری به روی خرابه های آتشكده بنا گردیده است ، ولی در طول زمان
تعمیرات و تغییراتی در آن بوجود آمده است و در حال حاضر در بنای كنونی
مسجد آثاری از دوره مغول و تیموری دیده می شود .
منار سلجوقی :
این منار كه در شمار زیباترین منارهای تاریخی دوره سلجوقی است در گوشه
شمال شرقی مسجد جامع سمنان و در كنار شبستان شرقی واقع شده و به منار مسجد
جامع نیز معروف است . به روایت كتاب (مرآت البلدان) این منار در زمان
وزارت خواجه ابوسعید سمنانی و خواجه نظام الدین در عهد سلطنت سلطان سنجر
ساخته شده است ولی طبق مفاد مقاله سمنان در دایره المعارف و همچنین افادات
استاد مجتبی مینویی و طبق كتیبه ای كه اطراف منار وجود دارد و به خط كوفی
است ، منار سمنان را اسیراجل بختیار حاكم معروف ایالت قومس در دوره
غزنویان و ممدوح منوچهری دامغانی شاعر بزرگ قرن پنجم در بین سالهای
417تا466 هجری بنا كرده است .
مسجد جامع زاوغان :
مسجد جامع زاوغان در شمال محله زاوغان سمنان و پایین تر از چاه آب و در
میان باغهای سرسبز واقع شده است ، این مسجد كه از بناهای قرن دوم هجری و
مربوط به تسلط علویان در این سرزمین می باشد ، بوسیله سید ضیاءالدین محمد
فرزند بزرگ و جانشین سید زین الدین علی صالح عبیدالله بن حسین اصغربن امام
زین العابدین(ع) بنا شده است . متاسفانه این مسجد اكنون به صورت نیمه
ویرانه است ناگفته نماند از آنچه از این مسجد باقی مانده می توان به قوس
بلند ایوان این بنا اشاره كرد كه دارای تزئینات آجری به صورت مربع های
كوچك و بزرگ و تودرتو می باشد .
مسجد جامع سرخه :
این مسجد در منطقه سرخه و در كنار تكیه مسجد جامع قرار دارد و از بناهای
قرن اول هجری است . مسجد جامع سرخه در طول زمان چندین مرتبه خراب و بعد
تعمیر و مرمت گشته و تغییراتی در آن نیز بوجود آمده و یكی از الحاقات این
مسجد شبستان بزرگ است كه به چهل ستون شهرت دارد .
منار
و مسجد علاء : مسجد جامع علاء در نه كیلومتری جنوب شرقی سمنان و میان كوچه
های قدیمی روستای علاء واقع بود و یكی از مساجد قرن اول هجری به شمار می
رفته است . بر سردر این مسجد كه در سال 70 هجری ساخته شده است كتیبه ای از
جنس فیروزه وجود داشته كه بوسیله یكی از حكام سمنان شبانه كنده و ربوده
شده است . مسجد مزبور در سالهای اخیر ویران گشته و مسجد دیگری در جنوب آن
ساخته اند . منار علاء كه در كنار ویرانه های مسجد قدیمی واقع شده ، بیش
از ده متر بلندی دارد ولی ارتفاع آن در گذشته بیش از ارتفاع فعلی بوده كه
متأسفانه ویران گردیده است . تایخ اولیه بنای منار را همزمان با بنای منار
مسجد جمع سمنان می دانند ، بدین ترتیب كه بین سالهای 417 تا 466 هجری
بوسیله ابوحرب بختیار حاكم قوس در زمان غزنویان ساخته شده است ، بطوریكه
در بین مردم شایع است این منار مانند منار جنبان اصفهان می جنبد و لرزش ان
محسوس است.
منار سنگسر(مهدیشهر)
: این مناره در بخش سنگسر (مهدیشهر) ، كمی پایین تر از حسینیه اعظم در
حسینیه حسین بن علی (ع) واقع گردیده است . مناره سنگسر قریب شش متر بلندی
دارد و نمای خارجی آن از یك قشر سیمان پوشیده شده است . از دوره این مناره
چنین به نظر می آید كه آن را از سنگ كوهی ساخته اند .
منار شهمیرزاد : این مناره در شهمیرزاد واقع در تكیه مصلی و در ضلع جنوب شرقی حسینیه واقع شده است.
مسجد جامع شاهرود :
مولف كتاب مطلع الشمس(محمد حسن خان صنیع الدوله) مسجد جامع شاهرود را چنین
تعریف كرده است : " مسجد جامع شاهرود كه در خارج شهر است، در میان باغات و
بساتین ، كه در سفح جبال شمالی واقع شده و آن بنایی معتبر است و هرچند از
خشت خام برآورده اند، اما در اهمیت كمتر از ابنیه آجری نیست ، شكلا مربع
شكل می باشد . این مسجد در سال 1242 توسط اهالی برای اولین بار مرمت شده
است . "
مسجد حضرت مجتبی(ع) :
در شهر شاهرود مسجد دیگری وجود دارد به نام مسجد حضرت مجتبی (ع) معروف می
باشد . از این مسجد مولف كتاب مطلع الشمس شرح مبسوطی را ارائه می كند :"
این مسجد دارای ستون های منبت كاری است شواهد تاریخی و معماری از قدمت این
مسجد حكایت دارد ." به غیر از مساجد فوق الذكر می توان از مسجد شیخ علی
اكبر، مسجد آقا، مسجد امام حسن عسكری(ع)، مسجد ملا علی با قدمت تاریخی در
شهر شاهرود نام برد .
تكیه و مسجد میامی :
در میامی شاهرود مسجد پهلوی هم وجود دارد كه طول آن 25 قدم و عرض آن 15
قدم و ارتفاع آن 5 زرع می باشد. صنیع الدوله علاوه بر ذكر اندازه اضافه می
كند : " این مسجد منبری دارد كه خالی از امتیاز نیست ." در بالای درب مسجد
كتیبه ای در 12 بیت نیز بر سنگی مكتوب و منقش است . متأسفانه امروزه از
تكیه و مسجد میامی جز خرابه های اندك اثری نیست طبق اشعار كتیبه این بنا
از عهد محمد شاه قاجار مورد استفاده بوده است . مسجد دیگری نیز در میامی
هست كه با خشت و گل ساخته شده است و روی آن را سیه پوش كرده اند . طول آن
33 قدم و عرض 26 قدم و 18 ستون در میان است . این مسجد صحن مختصری دارد
مشتمل بر حوض كوچك و بر دیوار مسجد سنگی نصب است .
مسجد بایزید بسطامی :
بنایی كه در شهر بسطام بیش از همه بناها جلب توجه می كند ، مسجد بایزید
است به طوری كه از وضع مسجد مذكور مشاهده می شود . این مسجد شامل دو قسمت
یكی مختص نیایش مردان و دیگری مختص نماز و عبادت زنان بوده است . قسمت اول
صحنی است وسیع و درب ورودی آن سه لنگه می باشد كه دو لنگه آن به هم چسبیده
و درب سوم مجزا است بر روی سه لنگه درب مذكور منبت كاری بسیار ظریف و
هنرمندانه ای به چشم می خورد . محراب مسجد نیز دارای سه حاشیه گچبری می
باشد، داخل قسمت دوم مسجد گچ بری های بسیار زیبایی است كه دارای نقش و
نگار زیادی است .
مسجد جنب بقعه امامزاده محمد(ص) :
در شهر بسطام متصل به بقعه امازاده محمد مسجدی است كه تاریخ بنای آن دقیقا
معلوم نیست ولی در زمان فتحعلی شاه قاجار تعمیراتی در آن صورت پذیرفته بر
روی دیوار مسجد مذكور دورتادور آیات قرآنی گچبری شده است .
دالان ورودی صحن امامزاده محمد(ص) در شهر بسطام : این دالان از بناهای سلطان محمد خدابنده الجاتیو است (716-680) این دالان كاشیهای معرق و گچ بری های بسیار زیبایی دارد.
مسجد جامع بسطام :
این مسجد در جنوب شهر بسطام و در فاصله 200 متری جنوب آرامگاه بایزید واقع
است . مسجد جامع بسطام دارای گچبری های زیبا و محرابی منحصر به فرد می
باشد . این مسجد در سال 706 هجری قمری ساخته شده و دارای كتیبه های متعددی
می باشد .
منار بسطام :
در سمت شرق مسجد بایزید و متصل به مسجد مذكور مناری می باشد كه بر طبق
نوشته صاحب"گنج دانش" و مولف "مرآت بلدان" 25 زرع است . در صورتی كه فعلاً
بیشتر از 14 متر نیست . تاریخ ساخت این منار(514ه.ق) مربوط به دوره
سلجوقیان است . صنیع الدوله در جلد اول "مرآت بلدان" در مورد منار بسطام
می نویسد : " و از عجایب اینكه در پهلوی گنبد مناره ای كه 25 زرع طول آن
است و مانند منار جنبان معروف اصفهان متحرك است . یعنی چون به زیر آن روند
و به قوت حركتند جنبش و حركت مناره محسوس و مرئی می شود و سبب این حركت
معلوم نیست العلم عندالله تعالی ."
مسجد جامع فرومد :
در قصبه فرومد ، كه در 165 كیلومتری شمال خاوری شهرستان شاهرود واقع است،
مسجدی هست كه متأسفانه در اثر عدم توجه اهالی آنجا و تعمیر نكردن رو به
خرابی نهاده است كه خوشبختانه در حال حاضر توسط سازمان میراث فرهنگی در
حال مرمت می باشد . تاریخ بنای این مسجد مربوط به قرن هفتم هجری است و از
نظر معماری از اهمیت خاصی برخوردار می باشد .
مساجد روستای ابرسج :
در 15 كیلومتری شمال باختری بسطام و 12 كیلومتری باختر جاده آسفالته چهل
دختر شاهرود در روستای ابرسج سه مسجد قدیمی و كهنه وجود دارد . یكی از
مساجد "مسجد سرخان" است كه تاریخ بنای آن (882ه.ق) بر روی تخته چوب ضخیم و
محكمی بر بالا یكی از دیوارهای مسجد دیده می شود .
مسجد جهان آباد : مسجد جهان آباد كه قدمت آن به دوره سلجوقیه می رسد .
حسینیه روستای مزج : حسینیه روستای مزج در 58 كیلومتری شمال خاوری بسطام كه قدمت آن دوره قاجاریه می رسد .
تكایای شاهرود :
تكیه زنجیری ، تكیه بیدآباد و تكیه شریعتاز جمله تکایای شهرستان شاهرود به
شمار می روند . این تكیه های تاریخی بازسازی شده و قدمت بنای آنها به دوره
قاجاریه می رسد .
حسینیه حضرت ابوالفضل(ع)
: در حد شرقی شهر دامغان، مشرف به حصارهای شرقی ، در محله زرجوی، بنایی
بود از خشت و گل با دو درگاه كوتاه با نام ابوالفضل العباس(ع) . اینك بنای
مذكور به شكل گذشته وجود ندارد و حدود سال 1354 شمسی به همت افراد خیر و
زحمت آهنگری صاحب نام "محمد علی تنوری" بنای جدید آن ایجاد گردید .
حسینیه(تكیه ابوالفضل) از دیرباز بیشتر از تكایای دیگر مورد توجه مردم
دامغان بوده كه از دور و نزدیك جهت گشایش كار خویش در این مكان مقدس گرد
می آیند . در طول سال جمعیت زیادی به حسینیه آمده و از امكانات آن بهره
مند می شوند و در ایام محرم نیز زنان و مردان مشتاق جهت برپایی مراسم
عزاداری، سینه زنی، وعظ و ذكر مصیبت در این محل گرد می آیند .
